مطالبى درج گرديده است . از روى اين نوشته‌هاى و هم‌چنين يادداشت‌هاى كسانى كه در آن دوره به ايران سفر كرده‌اند چنين برمىآيد كه اول قهوه و تنباكو وارد ايران شده است ، اما پس از آمدن چاى ، قهوه سريعا محبوبيت خود را از دست داد به نحوى كه بعدا در قهوه‌خانه ها به زحمت ممكن بود يك فنجان قهوه پيدا كرد . مسافرينى كه در زمان شاه عباس كبير به ايران سفر كرده‌اند در نوشتجات خود وضع قهوه‌خانه‌هاى آن دوره را به صور گوناگون شرح داده‌اند . يكى از قديمىترين نوشتجات مربوط به اين دوره يادداشت‌هاى سفير اسپانيا در دربار صفويه است . اين شخص در گزارشى كه در سال 1025 راجع به عجائب ايران به مادريد ارسال داشته است چنين مىنويسد : « جالبترين محل در اصفهان جائى است كه در آن كاهوا « 15 » به فروش مىرسد و اين نوعى نوشيدنى است كه ايرانىها به خاطر حفظ سلامتى و تفنن آن را مصرف مىنمايند ، و به همين دليل اماكن مزبور را قهوه‌خانه مىنامند . نوشيدنى مزبور مايع سياه رنگ و تلخ مزه‌اى است كه از گياه مخصوصى گرفته مىشود و ايرانىها معتقدند كه نوشيدن آن براى سلامتى ، مخصوصا سلامت معده ، فوق العاده مفيد مىباشد . آن‌ها اين نوشابه را داغ‌داغ و جرعه‌جرعه در فنجان هاى كوچكى مىآشامند و قبل از اين كار قدرى به آن فوت مىكنند ، و جز اين نيز چاره‌اى نيست زيرا اگر به آن فوت نشود داغ‌تر از آن است كه به‌توان نوشيد . در اين اماكن هم‌چنين تعدادى پسر براى كار نگاهدارى مىشود كه اغلب مسلمان و تعدادى هم گرجى و ارمنى هستند . اين‌ها در اين مكان انواع رقص‌ها و حركات وقيح و برخى اعمال مشمئزكننده را نيز انجام مىدهند . » چند سال بعد تاورنيه ( 1629 تا 1675 مطابق با 1039 تا 1086 ه . ق . ) در در توصيف ميدان بزرگ اصفهان مىنويسد : « يك طرف اين ميدان منحصرا به قهوه‌خانه‌هائى اختصاص داده شده است كه اتاق‌هاى زيباى آن‌ها با چراغ‌هاى بلورين روشن مىشود . » ( محل اين قهوه‌خانه‌ها هنوز هم وجود دارد منتها اينك تبديل به مغازه‌هائى براى جلب جهانگردان شده است ) تاورنيه اضافه مىكند كه : « اهالى شهر به اين نقاط مىروند تا قليانى بكشند و فنجان‌هاى متعدد قهوه بنوشند . دور تا دور اين قهوه‌خانه‌ها مثل آمفىتئاتر محل‌هائى براى نشستن در نظر گرفته شده است و در وسط هر قهوه‌خانه حوضى قرار دارد كه معمولا داراى آب جارى مىباشد و كوزه قليان‌ها را از آب آن پر مىكنند . شلوغ‌ترين ساعات قهوه‌خانه‌ها بين ساعت هفت و هشت صبح است و بعد عده‌اى براى صرف صبحانه به منزل مىروند . شاه عباس كبير وقتى ديد كه مردم به هنگام جمع شدن در قهوه‌خانه‌ها بيش از حد مورد نظر او راجع به امور سياسى صحبت مىكنند دستور داد تا در هر قهوه‌خانه يك نفر ملا بنشيند و براى مردم راجع به قانون و تاريخ و ادبيات حرف بزند و مراقب باشد كه حضار وقت خود را بيش از حد صرف كشيدن قليان و نوشيدن قهوه نكنند . »

--> ( 15 ) - Cahua كه منظور همان قهوه است ( مترجم )